Đất và người
TRUYỀN THỐNG HIẾU HỌC VÀ KHOA BẢNG CỦA VÙNG ĐẤT CẨM GIÀNG
Trong lịch sử khoa bảng, Cẩm Giàng là huyện có số người đứng thứ 3 của tỉnh về số tiến sĩ Nho học thời phong kiến với 51 vị đại khoa và hàng trăm cử nhân. Tên tuổi của các vị còn lưu dạnh tại Văn miếu Quốc Tử Giám và Văn miếu Mao Điền. Đó là những tấm gương sáng cho các thế hệ sau noi theo, rèn luyện trở thành nhân tài xây dựng quê hương, đất nước.
 

Huyện Cẩm Giàng là huyện Đa Cẩm thời Lý-Trần, đến thời Lê Sơ, niên hiệu Quang Thuận mới đổi thành Cẩm Giàng. Đây là huyện trọng điểm của trấn Hải Dương xưa, nơi địa linh nhân kiệt, đất đai trù phú, cao ráo, tương đối bằng phẳng, thuận tưới tiêu, dễ khai thác về nông nghiệp; cư dân thuần hậu, nhân tài xuất chúng. Do đời sống kinh tế ổn định và sớm tiếp xúc với văn hóa Thăng Long nên sĩ tử của Hải Dương nói chung, Cẩm Giàng nói riêng đạt được nhiều thành tựu trong khoa bảng.

Cẩm Giàng, hai tiếng ấy gợi cho  người ta nghĩ đến nơi đất học. Vì nơi đây  đã có trường thi Hương và Văn miếu Mao Điền với nhiều nho sĩ thành danh.  Cẩm Giàng là huyện có truyền thống hiếu học và khoa bảng. Truyền thống đó được bồi đắp qua các thế hệ. Trong lịch sử khoa bảng, Cẩm Giàng là huyện có số người đứng thứ 3 của tỉnh về số tiến sĩ Nho học thời phong kiến với 51 vị đại khoa và hàng trăm cử nhân. Tên tuổi của các vị còn lưu dạnh tại Văn miếu Quốc Tử Giám và Văn miếu Mao Điền. Đó là những tấm gương sáng cho các thế hệ sau noi theo, rèn luyện trở thành nhân tài xây dựng quê hương, đất nước. Thời kỳ cận hiện đại cũng không ít nhân tài, nhất là văn học nghệ thuật. Dù bị chiến tranh, thời gian và những biến động xã hội tàn phá, Cẩm Giàng vẫn là một miền quê văn hiến, giàu truyền thống hiếu học và khoa bảng.

Lỵ sở của huyện Cẩm Giàng nguyên ở Trữ La, bên đường Thượng kinh, từ miền Đông Bắc lên Thăng Long, tại phía tả ngạn sông Cẩm, nay gọi là sông Cẩm Giàng, vừa trung trấn, vừa tiện đường thủy bộ. Năm Minh Mệnh 19, huyện lỵ chuyển lên địa phận xã Kim Quan, cách vị trí cũ khoảng một cây số về phía Bắc. Kim Quan là một làng quê giàu truyền thống hiếu học, không đặt ở Mao Điền mà lại đặt ở Kim Quan, đủ biết vị thế của một làng khoa bảng ở thời đại phong kiến. Khi huyện lỵ chuyển về đây như một chất xúc tác tạo cho truyền thống văn hiến được phát huy.

Với bề dày ngàn năm văn hiến, có truyền thống lịch sử lâu đời, trải qua các giai đoạn phát triển, mảnh đất Cẩm Giàng là nơi sản sinh ra các thế hệ hiền tài đóng góp vào công cuộc dựng nước và giữ nước của dân tộc. Thời nào quê hương Cẩm Giàng cũng có những nhân vật xuất chúng trên các lĩnh vực: quân sự, ngoại giao, y học, văn học, nghệ thuật…làm rạng rỡ non sông đất Việt và trở thành những tấm gương tiêu biểu của Cẩm Giàng.

Người đáng kể đến đầu tiên là ông Bùi Quốc Khái (1441-1234), quê làng Bình Lãng, nay thuộc thôn Bình Phiên, xã Ngọc Liên, huyện Cẩm Giàng, trú quán tại làng Trích Sài, Thăng Long. Ông là người mở đầu cho khoa cử trên đất Cẩm Giàng. Ông là người có tài nhưng không chịu đi thi, đến năm Ất Tỵ, Trinh Phù 10 (1185), khi đã 45 tuổi ông mới dự thi đại khoa và đỗ hội nguyên, đứng thứ hai trong số 20 người trúng tuyển. Ông làm quan đến chức Đô ngự sử, trải 3 đời vua: Lý Cao Tông, Lý Huệ Tông, Lý Chiêu Hoàng. Là người trung nghĩa, dầy công hộ quốc, an dân. Gặp lúc triều đình đổ nát, gian thần lộng quyền, ông treo mũ, từ quan, rồi xuất gia đầu Phật, tài sản riêng ông đều hiến cho nhà chùa. Ông thọ 93 tuổi. Dân chúng thờ ông ở chùa Thiên Niên, gần hồ Tây và đặt bài vị thờ ở đình làng Trinh Sài, Hà Nội.

Khoa thi 1246- Thiên ứng Chính Bình 15, triều Trần có lệ lấy Tam khôi, thì ông Phạm Văn Tuấn, xã Cẩm Vũ đỗ Bảng nhãn. Đây là vị tam khôi đầu tiên ở Xứ Đông xưa.

Năm Giáp Thân, Bảo Phù thứ 2 (1274), vua Trần kén chọn người tinh thông nho học, có đức, có tài vào hầu Đông cung, dạy Thái tử. Nguyễn Sĩ Cố (sinh khoảng giữa thế kỷ 13), quê làng Bĩnh Lãng, huyện Đa Cẩm, nay là thôn Bình Phiên, xã Ngọc Liên, huyện Cẩm Giàng là người thông minh, tinh tế, lại có tài văn nghệ được tiến cử, sung nội thị học sĩ, cùng Lê Phụ Trần, Lê Thành Huấn dạy Thái tử.

Năm Hưng Long 14 (1306), Trần Anh Tông cử làm Thiên Chương học sĩ, dạy Ngũ Kinh. Ông có tài làm thơ nôm, lại có tính khôi hài.

Sĩ Cố nhiều lần phò vua dẹp giặc, mỗi lần đi như thế ông thường làm thơ lưu niệm. Năm Canh Thân, Thiệu Khánh thứ 7 (1320), Thượng hoàng đi đánh Chiêm Thành, ông cùng Chu Bộ đi phò tá. Chu Bộ bị tử trận, còn Sĩ Cố ốm mất trên đường hành quân. Đến nay vẫn chưa biết ông sinh năm nào, chỉ biết ông đã phục vụ vua Trần 46 năm.

Cẩm Giàng còn có nhiều người cùng đỗ một khoa thi. Đó là khoa năm 1484 triều vua Lê Thánh Tông, có tới 5 người đỗ Hoàng giáp và Tiến sĩ. Ngoài ra chưa kể các khoa thi tới ba, bốn, người cùng đỗ. Theo Văn chỉ Cẩm Giàng, thì từ khoa thi năm 1185, khi có vị tiến sĩ đầu tiên, cho đến khoa thi 1754, trải dài 569 năm, qua 44 khoa thi dưới các triều đại, có 51 vị đại khoa, chiếm 1,97% tiến sĩ cả nước. Khoa thi 1754, niên hiệu Cảnh Hưng 15- Lê Hiển Tông, ông Nguyễn Điệu Huyễn, ở Thu Lãng, Ngọc Liên là người đỗ Tiến sĩ cuối cùng trên đất Cẩm Giàng.

Từ năm 1655, ở đây có Văn chỉ, ghi tên các vị khoa bảng trong huyện. Có phải do phong thổ Cẩm Giàng đã tạo ra trên năm chục đại khoa thời trước, trong đó thôn Kim Quan (sau này tách ra thành một phần thuộc đất thị trấn) có 6 tiến sĩ, để đời sau đã sinh ra các tài năng văn học trong một gia đình có ba anh em ruột là các nhà văn: Nhất Linh, Hoàng Đạo, Thạch Lam? Cả ba người đều là người sáng lập, trụ cột của Tự lực Văn đoàn- một tổ chức văn chương nổi tiếng trên văn đàn nước nhà từ những năm ba mươi thế kỷ trước.

 

Đầu thập niên 20 của thế kỷ trước, thời kỳ Pháp thuộc, trường Kiêm bị được xây dựng tại huyện lỵ (Thị trấn Cẩm Giàng ngày nay), thu hút học sinh  các xã trong huyện và ở các tỉnh bạn như Lương Tài, Thuận Thành (Bắc Ninh), Mỹ Hào, Văn Lâm (Hưng Yên). Đây là trường tiểu học đầu tiên của huyện, nơi đã đào tạo nhiều nhân tài của địa phương, điển hình là những nhà văn của dòng họ Nguyễn Tường. Truyền thống ấy nay vẫn được phát huy, đặc biệt là năng khiếu văn học.

Nói đến hiếu học, ta không thể kể hết những con người học vấn uyên thâm, tài năng lỗi lạc. Trong lịch sử phát triển giáo dục của huyện Cẩm Giàng, xuất hiện nhiều những gia đình, dòng họ khoa bảng, gia đình có con cái thành đạt, gia đình nổi tiếng về lòng hiếu học, làm rạng rỡ cho xóm làng, cho cộng đồng dân cư, cho dòng họ của mình bởi sự thành đạt nhờ biết vun đắp truyền thống hiếu học. Ở Cẩm Giàng phải nói đến những gia đình, dòng họ có truyền thống khoa bảng như họ Phạm ở Cẩm Vũ, Cẩm Giàng với những nhân vật nổi tiếng như Phạm Tử Hư, đỗ Đệ tam giáp khoa thi Thái học sinh năm Mậu Thìn, đời Lý Huệ Tông, niên hiệu Kiến gia 3 (1213) làm đến Tham tụng, Lại bộ thượng thư, phong Trình quốc công. Ông là ông nội Phạm Văn Tuấn, tằng tổ Phạm Văn Hoán, cả ba người đều cùng trong một gia đình. Những dòng họ, gia đình, làng quê nhiều đời hiếu học và khoa bảng ở  Cẩm Giàng không chỉ đóng góp lớn cho đất nước mà còn làm nên tố chất con người Cẩm Giàng, kiến tạo bản sắc văn hóa Cẩm Giàng để trao truyền cho đời sau.

Cẩm Giàng có rất nhiều làng quê bình dị như bao làng Việt khác nhưng khi nhắc đến, người xa, kẻ gần đều yêu mến và khâm phục bởi tinh thần học tập của các thế hệ. Đầu tiên phải kể đến các làng Bình Lãng (nay là thôn Bình Phiên, xã Ngọc Liên), nhắc đến Bình Phiên, người ta nhớ đến miền quê  5 tiến sĩ qua các triều đại với những tên tuổi: Bùi Quốc Khái, Vũ Khắc Minh, Nguyễn Văn Xí, Nguyễn Lân Định, Nguyễn Thái Bạt. Con cháu Bình Phiên ngày nay có những câu thơ ca ngợi con người và mảnh đất quê hương:

 Bình Phiên! Bình Phiên! 
Mảnh đất thân thương có bề dày lịch sử
Đền Hiển Thần tự thuở Vạn Xuân
Mảnh đất với địa dư hội đủ ba Gần
Cả "Nhất thị, nhị giang, tam lộ"
Mảnh đất có nguồn gốc từ một vùng giầu có
Đất ngàn năm văn hiến một miền quê.
Ta có 5 trong 8 ông Nghè
Của xã Ngọc được Văn bia ghi lại
Vị Tiến sĩ đầu tiên: Bùi Quốc Khái
Người khai khoa cho sĩ tử Cẩm Giàng…

(Trích Trường ca “Bình Phiên quê tôi” của Bùi Xuân Phương)

Tự hào là mảnh đất hiếu học, xã Kim Giang đã sản sinh ra rất nhiều thủ khoa, á khoa của các trường đại học tốp đầu của cả nước. Kim Giang được đánh giá là một trong những xã có phong trào học tập phát triển của huyện Cẩm Giàng.

Trải qua nhiều thăng trầm của thời gian và lịch sử, kể cả lúc chiến tranh tao loạn, đau thương và đói khổ, các làng khoa bảng và các gia đình, dòng họ cũng như bản thân con em Cẩm Giàng chưa bao giờ lãng quên sự học. Những lớp học sau giờ ra trận của các cô thanh niên xung phong, những lứa học sinh “đội mũ rơm đi học đường dài”. Những ngọn đèn làng học dưới hầm chữ A vẫn tỏa sáng.

Truyền thống khoa bảng của cha ông đã chảy vào huyết quản của thế hệ hôm nay, và khi đất nước thanh bình thì khát vọng học tập càng thôi thúc những người con quê hương chăm lo đèn sách, chiếm lĩnh đỉnh cao. Ngày nay, phát huy truyền thống hiếu học của quê hương, noi gương các bậc tiên hiền, các thế hệ người Cẩm Giàng đã phấn đấu không ngừng, làm cho Cẩm Giàng luôn giữ vị trí cao về phát triển sự nghiệp giáo dục - đào tạo trong tỉnh, tạo nên gương mặt mới của giáo dục Cẩm Giàng.

Chỉ tính từ năm 2005 đến nay, toàn huyện có trên 6 nghìn học sinh thi đỗ vào các trường đại học, cao đẳng, có nhiều học sinh đoạt giải quốc gia, quốc tế được tuyển thẳng vào các trường đại học, nhiều em đỗ thủ khoa.

Nhìn vào kết quả, thành tích đạt được của các thế hệ học trò Cẩm Giàng trong những năm qua, có thể khẳng định rằng, truyền thống hiếu học cña huyÖn nhµ ngµy cµng ®­îc kh¬i dy vµ ph¸t triÓn m¹nh mÏ. Cã ®­îc kÕt qu¶ ®ã lµ do trong nh÷ng n¨m qua, phong trµo thi ®ua Hai tèt cña ngµnh gi¸o dôc lu«n nhËn ®­îc sù ®ång hµnh cña phong trµo thi ®ua V× sù nghiÖp KhuyÕn häc do Trung ­¬ng Héi khuyÕn häc ViÖt Nam ph¸t ®éng

Truyền thống khuyến học, khuyến tài được khơi dậy, phát huy ngay từ những ngày đầu hòa bình lập lại, đến nay phát triển khá mạnh. Từ khi Hội Khuyến học các cấp ra đời thì phong trào khuyến học, khuyến tài đã được các gia đình, dòng họ, thôn xóm, làng xã tích cực tham gia xây dựng quỹ khuyến học để hỗ trợ học sinh nghèo học giỏi, khen thưởng học sinh có thành tích học tập ở các cấp, học sinh trúng tuyển vào các trường đại học, cao đẳng và trung học chuyên nghiệp; khen thưởng các thầy, cô giáo dạy giỏi. Để đánh giá, ghi nhận và tôn vinh những thành tích xuất sắc trong học tập của học sinh, được sự quan tâm lãnh đạo của Huyện ủy, hàng năm,  UBND huyện Cẩm Giàng và ngành Giáo dục- Đào tạo huyện đều tổ chức Lễ tuyên dương khen thưởng học sinh trúng tuyển Đại học xuất sắc và những học sinh vượt khó vươn lên thi đỗ Đại học tại Văn miếu Mao Điền.

Một yếu tố để con em Cẩm Giàng phấn đấu không mệt mỏi cho con đường khoa cử chính là sự động viên của gia đình, dòng họ, sự cổ vũ của toàn xã hội và sự giáo dục, rèn luyện của nhà trường, thầy, cô giáo. Nhiều ông bố bà mẹ dãi dầu mưa nắng, nhọc nhằn đổi mồ hôi lấy cái chữ nuôi con ăn học thành ông nghè, ông trạng, cô cử, cậu cử. Nhiều dòng họ, làng quê tổ chức đón rước người đỗ đạt vinh quy bái tổ như ngày hội. Nhiều bậc thầy ngày đêm tìm phương pháp truyền chữ cho học trò. Ngày nay, điều kiện kinh tế tốt hơn, cả xã hội lại càng chăm lo cho sự nghiệp giáo dục. Những học sinh nhà nghèo đỗ đạt cao được các doanh nghiệp đỡ đầu, nuôi ăn học đến khi ra trường. Ngọn lửa tinh thần hiếu học và truyền thống khoa bảng vì thế ngày càng được giữ gìn và tỏa sáng.

  Theo cuốn Đất và Người Cẩm Giàng 

 
Các bài liên quan
Người bỏ phố về quê dạy Vovinam (23/06/2016)
Thương binh nuôi cá giỏi nhất xã (17/06/2016)
Giếng cổ làng Ngọc Quyết (08/03/2016)
 
Quay lại Xem tiếp   
 

Thông tin về Cẩm Giàng

VIDEO
Get the Flash Player to see this player.
 
LIÊN KẾT WEBSITE
 
 
LƯỢT TRUY CẬP
 
 
  Hôm nay 414  
  Hôm qua 469
  Tuần này 883  
  Tất cả 691073  
IP: 34.201.121.213